Rodzaje ilustracji - część II

Mamy część drugą przewodnika po rodzajach ilustracji. W pierwszej skupiłam się na ilustracjach, w których funkcja praktyczna dominuje nad ekspresją - fotografii, ilustracjach realistycznych, schematach. Teraz przejdę do ilustracji artystycznej, w której artystyczny wyraz idzie w parze z funkcją praktyczną - albo całkowicie ją wypiera. To terytorium, na którym pracuję na co dzień.

Piktogramy, ikony, znaki

Piktogramy i ikony też zaliczam jako rodzaj ilustracji. Część osób się ze mną nie zgodzi - argumentując, że to design, nie ilustracja. Ale moim zdaniem każde wizualne przedstawienie idei, które ma być rozpoznane, jest formą ilustracji. Tylko forma jest skondensowana do maksimum.

Te elementy charakteryzują się maksymalnym uproszczeniem. Spotykamy je wszędzie:

• oznaczenia toalet - sylwetki postaci sprowadzone do najprostszej formy
• znaki drogowe - okrąg, trójkąt, prostokąt z minimalną zawartością
• ikony na stronach internetowych i w aplikacjach - dom, koperta, lupa
• piktogramy bezpieczeństwa pracy - sylwetki z kaskami, znaki ostrzegawcze
• symbole na opakowaniach - nadaje się do recyklingu, prać w 30 stopniach
• znaki w lotniskach, dworcach, szpitalach
• emoji - współczesna wersja piktogramów

Zastępują długi komunikat i pozwalają przyswoić go w bardzo krótkim czasie. Dobry piktogram jest zrozumiały bez znajomości języka. To bardzo cenna cecha w świecie globalnej komunikacji - znak “wyjście ewakuacyjne” musi być zrozumiały dla Polaka, Japończyka i Brazylijczyka jednakowo.

Projektowanie piktogramów to specyficzna sztuka. Trzeba zredukować obraz do minimum, ale tak, żeby zachowany został rozpoznawalny rdzeń. Mężczyzna i kobieta na drzwiach toalety - dwa kółka, dwa trójkąty, dwa różne kształty sylwetek. Tyle wystarczy, żeby cały świat wiedział, gdzie wchodzić.

Ze względu na styl wykonania można daną ilustrację przyporządkować jako piktogram lub znak, ale nie musi ona spełniać praktycznej funkcji. Może być zwykłą artystyczną inwencją autora, która tylko “wygląda” jak ikona. Współczesna sztuka chętnie czerpie z estetyki ikon - artystyczne plakaty, T-shirty, naklejki naśladujące styl piktogramów, ale komunikujące coś zupełnie innego niż klasyczne znaki.

Różnica między piktogramem a ikoną

Choć słów używamy często wymiennie, są subtelne różnice:

Piktogram to znak uniwersalny, zrozumiały kulturowo, często standaryzowany. Znaki drogowe, oznaczenia bezpieczeństwa, symbole na opakowaniach.

Ikona to znak interfejsowy, projektowany dla konkretnego systemu (aplikacji, strony, marki). Ikona “ustawienia” w iOS to coś innego niż ikona “ustawienia” w Androidzie, choć obie spełniają tę samą funkcję.

Znak to szerszy termin, obejmujący wszystkie symbole graficzne pełniące funkcję komunikatu - od logo firmy po międzynarodowy znak ostrzegający przed promieniowaniem.

W praktyce te terminy się przeplatają i większość ludzi (łącznie ze mną) używa ich zamiennie. Ale teoretycznie różnice istnieją.

Ilustracja książkowa

W książkach pojawiają się ilustracje z poprzednich kategorii, ale tu chodzi mi konkretnie o ilustrację literacką - ilustrację do wiersza, do prozy, do bajki.

Ta kategoria jest szczególnie twórcza. Prace opierają się na tekście, ale są jego artystyczną interpretacją. Ilustrator książek dopasowuje styl rysunków do charakteru tekstu, dlatego nie da się określić, czy będzie tu królował realizm czy uproszczenie. Bajka edukacyjna dla 3-latka i powieść młodzieżowa wymagają zupełnie innego podejścia.

Co wyróżnia ilustrację książkową

Tworzenie ilustracji do książek wymaga:

• uważnego przeanalizowania treści
• zrozumienia świata przedstawionego
• dostosowania stylu do grupy docelowej
• spójności estetycznej przez całą książkę
• współpracy z autorem, redaktorem, czasem wydawcą
• znajomości specyfiki druku książkowego
• umiejętności pracy z layoutem strony

Ilustracja w książce odgrywa wiele ról, ale przede wszystkim uatrakcyjnia książkę wizualnie i wspiera narrację. W książce dziecięcej często sama opowiada część historii - dziecko, które jeszcze nie czyta, śledzi fabułę przez obrazki. W książce dla dorosłych ilustracja staje się dopełnieniem tekstu, akcentem, momentem oddechu.

To moja główna domena - ilustracje do książek to projekty, w których pracuję najczęściej. Każdy projekt zaczynam od dłuższego czasu spędzonego z tekstem. Nie da się dobrze zilustrować książki, której się nie rozumie. A żeby zrozumieć - trzeba przeczytać kilka razy, w różnych nastrojach, w różnych porach dnia.

Rodzaje ilustracji książkowej

W ramach samej ilustracji książkowej można wyróżnić kilka podgatunków:

Ilustracja narracyjna - przedstawia konkretne sceny z fabuły. Dominuje w książkach dla dzieci, gdzie obrazek dosłownie pokazuje, co dzieje się w danym momencie tekstu.

Ilustracja atmosferyczna - nie pokazuje konkretnej sceny, ale buduje nastrój. Częsta w poezji, gdzie konkretna scena nie istnieje, ale jest emocja do oddania.

Ilustracja symboliczna - przedstawia ideę albo motyw, nie konkretną akcję. Używana w książkach esejowych, filozoficznych, w poezji metaforycznej.

Ilustracja okładkowa - osobna kategoria, bo okładka pełni funkcje marketingowe, nie tylko narracyjne. Musi sprzedać książkę i jednocześnie nie skłamać o jej zawartości.

Wignieta i inicjał - małe ilustracje przy rozpoczęciu rozdziału lub pomiędzy akapitami. Tradycja sięgająca średniowiecznych iluminacji manuskryptów.

Ilustracja sama w sobie

Ilustracja może występować również samodzielnie. Co ona wtedy ilustruje? Przemyślenia, inspiracje, emocje artysty. Nie musi mieć praktycznego zastosowania.

Wystarczy, że cieszy oko jako:

• plakat na ścianie
• ozdoba przedmiotów codziennego użytku
• nadruk na koszulce
• ilustracja na kubku
• karta okolicznościowa
• naklejka
• element identyfikacji wizualnej marki
• ilustracja na okładce płyty, w teledysku
• mural na ścianie budynku

W tym wariancie ilustracja zbliża się do sztuki - ale różni ją intencja użytkowa. Plakat na ścianę ma cieszyć oczy w konkretnym kontekście (mieszkanie, biuro, przestrzeń komercyjna). Sztuka galeryjna nie ma takich ograniczeń, bo nie służy żadnej innej funkcji niż własne istnienie.

Ilustracja autorska

Ilustrator może też wykonywać ilustracje społeczne i propagandowe - takie, które ostrzegają, wspierają, przekazują różne idee. Tu ilustracja staje się narzędziem aktywizmu lub edukacji społecznej. Plakaty wyborcze, kampanie zdrowotne, plakaty antywojenne, ilustracje ekologiczne - wszystko to ma silnie wyrażony przekaz i jednocześnie konkretny adresat.

Ten rodzaj ilustracji wymaga od artysty zaangażowania w temat. Nie da się dobrze zilustrować idei, w którą się nie wierzy. Najsłynniejsze plakaty społeczne historii (od plakatów Solidarności po współczesne kampanie ekologiczne) były robione przez artystów żywo zainteresowanych tematem.

Ilustracja prasowa

Osobna podkategoria, która łączy ilustrację autorską z ilustracją książkową. Ilustracja w gazecie albo magazynie ma konkretny artykuł do zilustrowania (jak ilustracja książkowa), ale ma też wyrazić punkt widzenia (jak ilustracja autorska). Tytanowy gatunek, w którym pracują niektórzy z najsłynniejszych ilustratorów świata - od Sempé do Christopha Niemann.

Słowo o klasyfikacji

O każdym z przedstawionych rodzajów ilustracji można by napisać wiele książek. Muszę zaznaczyć, że całe nazewnictwo i podział to moja inwencja - nie traktuj tego jako artykułu naukowego. Chciałam pokazać Ci w skrócie, czym jest ilustracja i jakie ma rodzaje, opierając się na moim doświadczeniu zawodowym i obserwacji rynku.

Granice między tymi kategoriami są płynne. Plakat społeczny może być artystyczny i piktograficzny jednocześnie. Ilustracja do książki dla dorosłych może być jednocześnie samodzielnym dziełem sztuki. Mapa metra to schemat techniczny i jednocześnie ikona designu. Mural na ścianie budynku to ilustracja autorska, ale też element urbanistyki.

To, że nie wszystko da się jednoznacznie zaszufladkować, jest siłą tej dziedziny, nie słabością. Najciekawsze prace często powstają na granicy kategorii - kiedy ilustrator próbuje połączyć styl jednego rodzaju z funkcją drugiego. Książka dziecięca, która wygląda jak galeria sztuki. Kampania społeczna, która wygląda jak bajka. Mapa miasta, która wygląda jak akwarela.

Co to znaczy dla zlecającego

Jeśli planujesz zlecić ilustrację i czytasz oba teksty z tej serii, prawdopodobnie pytasz: “co z tego dla mnie?”. Kilka praktycznych wniosków:

Wiedz, czego potrzebujesz przed rozmową z ilustratorem. Czy potrzebujesz schematu (ilustracja techniczna) czy nastroju (ilustracja autorska)? Czy chcesz coś, co służy funkcji, czy coś, co służy emocji? Im klarowniej to wiesz, tym lepszy będzie efekt.

Szukaj ilustratora specjalizującego się w Twojej kategorii. Świetny ilustrator książek dziecięcych może nie być najlepszym wyborem do schematycznej infografiki. Świetny projektant ikon może nie umieć namalować ilustracji do bajki. Specjaliści dają lepsze rezultaty.

Nie żądaj wszystkiego naraz. Czasem klient chce, żeby ilustracja była i artystyczna, i schematyczna, i marketingowa, i atmosferyczna. To zwykle prowadzi do ilustracji, która nie jest niczym konkretnym. Zdecyduj, co jest najważniejsze, i pozwól ilustratorowi się skupić.

Doceniaj różnorodność dziedziny. Ilustracja to ogromny świat, w którym pracuje wiele różnych typów twórców. Nie każdy musi malować bajki dla dzieci. Każda specjalizacja ma swoją wartość.

Praktyczna mapa decyzji

Jeśli próbujesz zdecydować, jakiego ilustratora szukać, sprawdź się przez kilka pytań.

Czy projekt ma fabułę albo narrację? Jeśli tak - szukaj ilustratora książkowego z portfolio narracyjnym. Sprawdź, czy umie pokazać postacie spójnie przez wiele scen.

Czy projekt ma być rozpoznawalny w skali milisekundy? Jeśli tak - potrzebujesz designera ikon albo piktogramów. Wzornictwo informacyjne to inna umiejętność niż ilustrowanie scen.

Czy projekt ma głównie wywołać emocję? Wtedy szukasz ilustratora autorskiego z silnym indywidualnym stylem. Ważniejsze jest dopasowanie do nastroju niż techniczna dokładność.

Czy projekt ma promować markę? Potrzebny ilustrator znający się na identyfikacji wizualnej, nie tylko ilustracji jako takiej. Ilustracja w kontekście marki działa inaczej niż samodzielna ilustracja artystyczna.

Czy projekt łączy kilka funkcji? Wtedy szukaj uniwersalnego ilustratora z szerokim portfolio. Nie każdy potrafi pracować w wielu trybach - ale są tacy, którzy to lubią i wybierają właśnie projekty hybrydowe.

Granice są siłą

Wracając do głównej myśli: granice między kategoriami ilustracji są płynne, i to jest dobrze. Pozwala to ilustratorom eksperymentować, łączyć podejścia, tworzyć prace, które nie mieszczą się w jednym pudełku. Najlepsze projekty często wynikają właśnie z takiego mieszania.

Dla mnie ta granica jest codziennością. Maluję kubki (ilustracja autorska na przedmiocie codziennego użytku). Ilustruję książki (ilustracja narracyjna). Projektuję ikony (ilustracja techniczna). Robię portrety (na granicy ilustracji autorskiej i komercyjnej). Każdy z tych projektów wymaga trochę innego myślenia, ale jakimś sposobem łączą się w spójną pracę zawodową.

Bo ilustracja to nie kategoria - to sposób patrzenia na świat. Sposób, w którym każdą rzecz można pokazać, każdą ideę unaocznić, każdą emocję zamknąć w obrazku. I dopóki ktoś chce patrzeć - dopóty ilustracja będzie potrzebna.

Jak rozpoznać dobrego ilustratora autorskiego

Jeśli chcesz zlecić ilustrację artystyczną (książkową, autorską, dekoracyjną), kilka sygnałów, że trafiłaś na dobrego specjalistę.

Ma spójny indywidualny styl. Najsilniejsi ilustratorzy są rozpoznawalni po jednym obrazku. To nie znaczy, że nie potrafią pracować w różnych konwencjach - znaczy, że mają własne DNA wizualne, które się przebija. Ten styl widać w portfolio.

Zadaje pytania o brief, nie zaczyna od razu rysować. Dobry ilustrator chce zrozumieć projekt, zanim podejmie pierwszą decyzję. Jeśli ktoś jest gotowy “narysować cokolwiek” bez briefu - to nie ten ilustrator.

Pokazuje proces, nie tylko efekt końcowy. Szkice, alternatywy, etapy pracy - to świadectwo profesjonalizmu. Magia nie polega na tym, że ilustracja powstaje z powietrza. Polega na tym, że za nią stoi przemyślany proces.

Jest świadomy referencji. Dobry ilustrator zna historię ilustracji, świat innych ilustratorów, kontekst, w którym tworzy. Nie znaczy to, że kopiuje - znaczy, że wie, co kopiowałby, gdyby chciał, i świadomie się od tego odsuwa.

Mówi otwarcie o swoich ograniczeniach. Najlepsi ilustratorzy wiedzą, czego nie robią dobrze. Nie chcą rysować mecha-robotów, jeśli ich styl pasuje do delikatnych akwarel. Nie biorą projektu, który nie pasuje do ich umiejętności. To znak profesjonalizmu, nie słabości.

---

Masz pytanie o ilustrację lub konkretny projekt? Napisz do mnie - odpowiadam w 48 godzin.